Қазақстандағы темекі шегуге салынатын айыппұлдар: заңнама, мөлшерлер және пайдалы кеңестер
2020 жылғы 7 шілдеден бастап Қазақстанда темекі бұйымдарын (соның ішінде сигарет, кальян, электрондық тұтыну жүйелерін) қоғамдық орындардың кең ауқымында (көпқабатты үйлердің кіреберістері, автобустар, ұшақтар, түнгі клубтар, мейрамханалар және т.б.) шегуге тыйым салатын жаңартылған «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодекс қолданылады. Бұл тыйымды бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілік ҚР ӘҚБтК-нің 441-бабымен белгіленген: жеке тұлғаларға салынатын айыппұл – 15 АЕК (2023–2025 жылдардағы жағдай бойынша бұл шамамен 52–55 мың теңге), қайталап бұзған жағдайда – 20 АЕК. 2026 жылы ұсақ құқық бұзушылықтарды (лақтырылған темекі тұқылы, рұқсат етілмеген жерде темекі шегу және т.б.) цифрлық камералар арқылы автоматты түрде тіркеуге мүмкіндік беретін түзетулер күшіне енді. Елордада 2026 жылы ӘҚБтК-нің 441-бабы бойынша 350-ден астам хаттама толтырылған. Азаматтар үшін маңыздысы: айыппұлды қаулы заңды күшіне енген күннен бастап 30 күн ішінде төлеу қажет, әйтпесе сома 25 %-ға өседі. Егер сіз өзіңізге тағылған құқық бұзушылықпен келіссеңіз, хаттама тіркелгеннен кейін 7 күн ішінде айыппұлды 50 % жеңілдікпен төлеуге болады. Егер хаттамамен келіспесеңіз, қаулыны алғаннан кейін 10 күн ішінде шағым беру керек (eGov порталы немесе Qamqor.kz арқылы).
Заңнамалық база және соңғы өзгерістер
«Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодекстің 110-бабына сәйкес (Денсаулық кодексі), темекі бұйымдарын (вейп, кальян және т.б. қоса алғанда) адамдар жаппай жиналатын барлық жабық орындарда шегуге тыйым салынады. Мұндай орындарға үй кіреберістері, білім беру және медициналық мекемелер, мейрамханалар мен кафелер, кинотеатрлар, түнгі клубтар, мұражайлар, пойыздар, ұшақтар, автобустар (соның ішінде такси), сондай-ақ өзге де қоғамдық кеңістіктер жатады. Бұл тыйымды бұзу ҚР ӘҚБтК-нің 441-бабы бойынша әкімшілік жауапкершілікке әкеледі. Азаматтар үшін «темекіні рұқсат етілмеген жерде тұтыну» айыппұлы 15 айлық есептік көрсеткіш (АЕК) мөлшерінде белгіленген, ал бір жыл ішінде қайта бұзған жағдайда – 20 АЕК. Мысалы, 2024 жылы бұл сома шамамен 55 380 теңгені құрады.
Сонымен қатар, ӘҚБтК-ге 441-1-бап (кәмелетке толмағандардың жанында автокөлікте темекі шегуге қатысты) енгізіліп, онда 10–20 АЕК көлемінде айыппұл көзделген. Іс жүзінде бұл норма әзірге екіұшты қолданылып келеді: ІІМ ата-аналарға балалардың көзінше темекі шеккені үшін айыппұл салынды деген ақпаратты ресми түрде жоққа шығарып, мұндай жарияланымдарды «фейк» деп атады және қылмыстық не әкімшілік жауапкершілік ата-аналық міндеттерді тиісінше орындамағаны үшін ғана туындауы мүмкін екенін ескертті. Соған қарамастан, 441-1-бап бойынша түзетулер Кодексте бар, және мұндай бұзушылық үшін айыппұл салынуы мүмкін.
Айта кету керек, 2026 жылғы наурыздан бастап № 257-VIII заң күшіне еніп, құқық бұзушылықтарды камералар мен дрондар арқылы автоматты тіркеу аясы кеңейтілді. Енді мұндай «ақылды» жүйелер инспектордың қатысуынсыз көшеге лақтырылған темекі тұқылы үшін де, тыйым салынған жерде темекі шеккені үшін де айыппұл жаза алады. Бұл ретте 2026 жылғы есеп бойынша лақтырылған темекі тұқылы үшін айыппұл 43 250 теңге құрайды, және осыған ұқсас рәсім басқа да құқық бұзушылықтарға қолданылады.
Құқық бұзушылық түрлері бойынша айыппұл мөлшерлері
Төменде темекі шегуге байланысты негізгі құқық бұзушылық түрлері және оларға сәйкес айыппұлдар келтірілген (сомалар түсінікті болу үшін теңгемен көрсетілген, соңғы жылдардағы базалық АЕК ескерілген):
| Құқық бұзушылық | Айыппұл | Түсініктеме/өңірлік мысал |
|---|---|---|
| Темекіні (сигарет, кальян, вейп және т.б.) кез келген рұқсат етілмеген жерде (қоғамдық орындарда) шегу | 15 АЕК (≈ 52–56 мың ₸) <br> қайталап бұзса – 20 АЕК | Жаза ел бойынша бірдей қолданылады. Мысалы, Атырауда кафеде кальян шеккені үшін 15 АЕК (≈ 55 380 ₸) айыппұл қарастырылған. 2026 жылы Астанада ӘҚБтК-нің 441-бабы бойынша 355 хаттама толтырылған. |
| Үй кіреберісінде темекі шегу немесе темекі тұтыну | 15–20 АЕК (≈ 64 875–86 500 ₸) | Кіреберіс қоғамдық орын болып саналады. Bairak.kz сайтының хабарлауынша, кіреберісте темекі шеккені үшін айыппұл – 15–20 АЕК (қайталауына қарай). |
| Көшеге темекі тұқылын немесе қоқыс тастау | 10–20 АЕК (≈ 43 250–86 500 ₸) | Бұрын мұны инспектор тіркейтін – алғаш рет 10 АЕК. 2026 жылдан бастап камералар автоматты түрде айыппұл салады (2026 жылы темекі тұқылын тастағаны үшін айыппұл 43 250 ₸). |
| Кәмелетке толмағандардың қатысуымен автокөлікте темекі шегу (ӘҚБтК-нің 441-1-бабы) | 10–20 АЕК (≈ 36 920–73 840 ₸) | Заңда айыппұл көзделген, бірақ ІІМ оның іс жүзінде қолданылмайтынын айтады. |
| Ұшақ бортында темекі шегу | 50 АЕК (≈ 172 500 ₸) | Ресми түрде тіркелген жағдай: Қытай азаматына Алматы–Көкшетау рейсінің бортында темекі шеккені үшін 50 АЕК (172 500 ₸) айыппұл салынған. |
| Қайталанған құқық бұзушылық | 20 АЕК (≈ 69–75 мың ₸) | Бір жыл ішінде қайта ұсталған жағдайда айыппұл сомасы 20 АЕК-ке дейін өседі. |
| Басқа: контрафактілік, таңбаланбаған темекі өнімдерін сату (ӘҚБтК-нің 196-бабы) | Жеке тұлғалар үшін 30 АЕК-ке дейін, өнімді тәркілеу | Сондай-ақ ӘҚБтК-нің 196-бабын қараңыз – темекі өнімдерін заңсыз сатқаны үшін айыппұл (шамамен 70 мың ₸-ге дейін). |
Егер айыппұлды шұғыл төлеу керек болса, алдымен Қазақстандағы микрозаймдарды салыстыру арқылы шарттарды қарап шыққан дұрыс.
Егер сізде бірнеше қарыз болса, микрозаймды қайта қаржыландыру шарттарын көру ай сайынғы жүктемені азайтуға көмектесуі мүмкін.
Жаңа өтінім берер алдында кредит тарихын тегін тексеру пайдалы болады.
Тәжірибе және статистика
Соңғы жылдары полиция темекі шегу мәселесіне ерекше көңіл бөліп келеді. Мәселен, 2026 жылғы қаңтарда ІІМ басшысының орынбасары Игорь Лепёха темекі шегетін ата-аналарға қатысты жаңа айыппұлдар туралы қауесеттерді жеке өзі жоққа шығарды, ал Астанада жылдың алғашқы айларында жүздеген құқық бұзушы анықталып, ӘҚБтК-нің 441-бабы бойынша 355 хаттама толтырылған. Атырауда күштік құрылымдар бір рейд барысында кафелерде кальян шегудің 37 жағдайын анықтап, заң бойынша қоғамдық орында темекі тұтынғаны үшін 15 АЕК (≈ 55 380 ₸) айыппұл қарастырылғанын еске салды.
Мысалдардан көрініп тұрғандай, миллион тұрғыны бар қалаларда да, өңірлерде де мұндай құқық бұзушылықтарды тіркеу жеткілікті қатаң жүргізіледі. Бұл ретте жаза көбіне мекеме иелеріне де салынады: тыйым салынған жерде шылым шегушіге жол берген кәсіпкерлер бірнеше есе жоғары айыппұл төлейді (20–60 АЕК және одан да көп). Елорда БАҚ-тарында клубтар мен әуежайлардағы рейдтер туралы жазбалар жиі жарияланады: құқық бұзушыларға сол жерде ескерту жасалып, айыппұл салынады, сондай-ақ Денсаулық кодексі мен ӘҚБтК баптары келтіріледі.
Оқырмандарға кеңес: айыппұлды төлеу ме, әлде даулау ма?
-
Айыппұлды тексеру: Айыппұлдың бар-жоғын оңай білуге болады – eGov.kz порталы («Айыппұлдар және төлемдер» бөлімі) немесе банк қосымшасы арқылы. ЖСН-ді енгізсеңіз, жүйе барлық өтелмеген хаттамаларды көрсетеді.
-
Айыппұлды жеңілдікпен төлеу: Егер сіз хаттамамен келіссеңіз, жеңілдікті пайдаланған жөн: құқық бұзушылық тіркелгеннен кейін 7 күн ішінде айыппұл сомасының 50 %-ын төлеуге болады. Ол үшін хаттаманы табыстаған кезде инспектор сізге «жарты соманы төлеу» құқығын түсіндіруге міндетті. Осы шарт орындалса, іс шешілген болып есептеледі.
-
Төлеу мерзімі және кешіктіру салдары: Айыппұлды қаулы заңды күшіне енген күннен бастап 30 күннен кешіктірмей төлеу керек (ӘҚБтК-нің 893-бабы 1-тармағына сәйкес). Егер мерзімінен кешіктірсеңіз, сома автоматты түрде 25 %-ға өседі. Бұдан бөлек, борышкерлер сот орындаушыларының базасына енгізіледі – бұл шектеулерге (шетелге шығуға тыйым салу, мүлікке тыйым салу және т.б.) әкелуі мүмкін. Ең дұрыс шешім – уақытында төлеп, артық шығынға жол бермеу.
-
Айыппұлды қалай даулау керек: Егер сіз хаттамамен келіспесеңіз, қаулыны алған сәттен бастап 10 күн ішінде шағым беру қажет. Шағым хаттаманы толтырған органға беріледі (көбіне – құқық бұзушылық жасалған жердегі полиция бөліміне немесе Qamqor.kz онлайн-порталы арқылы). Өтініште құқық бұзушылықтың мән-жайын көрсетіп, мүмкін болатын дәлелдерді (фото, видео, куәгерлердің айғақтары) тіркеңіз және құқық бұзушылық фактісінің өзіне шағымданыңыз. 10 күн өткен соң қаулы автоматты түрде заңды күшіне енеді.
-
Онлайн шағымдану: Qamqor.gov.kz порталы арқылы кез келген әкімшілік құқық бұзушылық бойынша, соның ішінде темекі шегуге байланысты айыппұлдарға да шағымдануға болады. Ол үшін электрондық цифрлық қолтаңба (ЭЦҚ), ЖСН бойынша тіркелу және іс нөмірі қажет. eGov.kz сайтында да «Айыппұлдарды төлеу» сервисі бар.
-
Құжаттарды сақтаңыз: Хаттамалардың көшірмелері мен төлем түбіртектерін кемінде үш жыл сақтаңыз. Бұл төлемді есепке алу кезінде техникалық қате болса, даулардан сақтануға көмектеседі.
Өңірлік ерекшеліктер және жаңа ережелер
Жалпы алғанда, ұлттық заңнама бүкіл ел бойынша бірдей: айыппұлдар АЕК-пен есептеледі және өңірге тәуелді емес. Алайда өңірлерде тыйымдардың сақталуын бақылау күшейтілуі мүмкін. Мысалы, Атырауда полицейлер кафе мен мейрамханаларда рейдтер өткізіп, темекі шегушілерді анықтаған. Астанада полиция түнгі клубтардағы кальянға және темекінің рұқсатсыз көше саудасына ерекше назар аударды. Осындай рейдтер Алматыда, Қарағандыда, Қостанай облысында және басқа өңірлерде де өтеді. Тәжірибе көрсеткендей, құқық бұзушылық анықталған жағдайда айыппұл азаматқа да, мекеме иесіне де салынады (біріншісіне – 15–20 АЕК, екіншісіне – 100 АЕК-ке дейін және құрал-жабдықты тәркілеу).
Электрондық бақылау жүйелеріне ерекше назар аударылып отыр. Ірі қалаларда «Сергек» жүйелері жұмыс істейді, ал 2026 жылдан бастап – дрондар да қолданылады. «Уральская неделя» басылымының жазуынша, камералар енді тек жол ережесі бұзушылықтарын ғана емес, тұрмыстық құқық бұзушылықтарды да – лақтырылған темекі тұқылын немесе рұқсат етілмеген жерде темекі шегуді – анықтай алады. Бұл болашақта инспектордың жеке қатысуынсыз-ақ толтырылатын хаттамалар саны айтарлықтай артуы мүмкін деген сөз.
Өңірлер мен құқық бұзушылық түрлері бойынша айыппұлдардың салыстырмалы кестесі
| Құқық бұзушылық түрі | Стандартты айыппұл | Түсініктеме/өңірлік мысалдар |
|---|---|---|
| Тыйым салынған жерде темекі шегу | 15 АЕК (≈ 52–56 мың ₸) | Ел бойынша ортақ мөлшер; қайталап бұзса – 20 АЕК. Атырауда кафе-барда темекі шеккені үшін 15 АЕК (55 380 ₸) айыппұл салынған. |
| Кіреберісте темекі шегу | 15–20 АЕК (≈ 64–86 мың ₸) | Кіреберіс те қоғамдық орын болып саналады. Мысал: Bairak.kz порталы кіреберісте темекі шеккені үшін 15–20 АЕК айыппұл көрсетеді. |
| Көшеге темекі тұқылын тастау | 10–20 АЕК (≈ 43–86 мың ₸) | Ұқсас санкциялар қолданылады (ұсақ құқық бұзушылық ретінде есептеледі). Камералар тіркейді – 2026 жылы темекі тұқылы үшін айыппұл 43 250 ₸-ден басталады. |
| Балалармен бірге автокөлікте темекі шегу | 10–20 АЕК (≈ 37–74 мың ₸) | Заң әзірге «жоба режимінде» жұмыс істеп тұр – ІІМ іс жүзінде мұндай айыппұлдар салынбайтынын мәлімдейді. |
| Ұшақ бортында темекі шегу | 50 АЕК (≈ 173 мың ₸) | Ең жоғары айыппұлдардың бірі. Расталған кейс бар: шетел азаматына ұшақта темекі шеккені үшін 50 АЕК айыппұл салынған. |
| Қайталанған құқық бұзушылық (бір жыл ішінде) | 20 АЕК (≈ 69–75 мың ₸) | Бір жыл ішінде қайта жасалған құқық бұзушылық үшін айыппұл екі есе жоғары болады (ӘҚБтК-нің 441-бабы). |
Негізгі айыппұл 15 АЕК-ті құрайды. 2026 жылы бұл 64 875 теңге, өйткені 1 АЕК 4 325 теңгеге тең. Іс жүзінде сома дәл АЕК бойынша есептеледі, сондықтан алдағы уақытта ол бюджеттік көрсеткіштермен бірге өзгеруі мүмкін. Егер адам дәл осындай құқық бұзушылық үшін алғашқы жазадан кейін бір жыл ішінде қайта жауапқа тартылса, айыппұл 20 АЕК-ке дейін өседі. 2026 жылғы есеппен бұл 86 500 теңге. Жоқ. Шектеулер тек сигареттерге ғана емес, қыздырылатын темекі бұйымдарына, кальянға арналған темекіге, кальян қоспаларына, темекі қыздыру жүйелеріне, сондай-ақ электрондық тұтыну жүйелері мен оларға арналған сұйықтықтарға да қолданылады, егер әңгіме тыйым салынған жерде тұтыну туралы болса. Иә. Кальян мен кальян қоспалары да осы шектеулерге жатады. Егер олар заңмен тыйым салынған жерде тұтынылса, әкімшілік жауапкершілік қолданылады. Иә. Егер адам көлікте кәмелетке толмаған бала отырған кезде темекі шексе, айыппұл 10 АЕК болады. 2026 жылы бұл 43 250 теңге. Бір жыл ішіндегі қайталанған құқық бұзушылық үшін жаза қатаңдайды — 20 АЕК. 2026 жылғы мөлшерлеме бойынша бұл 86 500 теңге. Әуе кемесінің бортында темекі бұйымдарын және соған ұқсас өнімдерді тұтынғаны үшін жеке, неғұрлым жоғары айыппұл көзделген — 50 АЕК. 2026 жылы бұл 216 250 теңге. Тыйым әдетте мектептер мен колледждерде, медициналық ұйымдарда, қоғамдық тамақтану орындарында, жұмыс орындарында, подъездерде, балалар алаңдарында, жанармай құю станцияларында, жерасты өткелдерінде және басқа да бірқатар қоғамдық орындарда қолданылады. Темекі шекпес бұрын тыйым салу белгілеріне және нысанның мәртебесіне назар аударған дұрыс. Жоқ, подъездер темекі бұйымдарын тұтынуға тыйым салынған орындарға жатады. Көршілердің шағымы және құқық бұзушылықтың тіркелуі жауапкершілікке тартуға негіз болуы мүмкін. Жоқ. Балалар алаңдары темекі шегуге тыйым салынған аймақтарға тікелей жатады. Алаң аулада орналасып, “ашық кеңістік” болып көрінсе де, бұл тыйымды алып тастамайды. Жұмыс орындары мен жұмыс аймақтары болып саналатын үй-жайларда темекі шегуге тыйым салынады. Егер жұмыс беруші ережеге сай арнайы орын бөлсе, дәл сол ішкі тәртіп пен нысандағы белгілерге сүйену керек. Қоғамдық тамақтану орнының кәдімгі залында темекі шегу қауіпті, өйткені мұндай нысандар шектеу қойылған орындар тізіміне кіреді. Егер нысанда арнайы жабдықталған аймақ болса, оның мәртебесі заң мен санитариялық нормалар талаптарына сай рәсімделуі тиіс. Иә, айыппұл салу қаупі сақталады. Шектеу тек үй-жайларға ғана емес, білім беру ұйымдарының аумағына, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың демалыс орындарына да қатысты. Медициналық ұйымдардың ішінде темекі шегуге тыйым салынады. Егер әңгіме аумақ немесе кіреберіс аймағы туралы болса, әсіресе ескерту белгілері ілініп, нысан медициналық мекемеге жатса, оны айыппұл қаупі жоғары аймақ деп есептеген дұрыс. Иә. Жерасты өткелдері темекі бұйымдарын тұтынуға тыйым салынған орындардың тізіміне кіреді. Бұл сигареттерге де, заңға сәйкес келетін никотин бар басқа да тұтыну түрлеріне де қатысты. Жоқ. Жанармай құю станцияларының үй-жайлары мен аумағында темекі шегуге тыйым салынады. Айыппұлдан бөлек, бұл қауіпсіздік мәселесі де болып табылады. Иә, егер әңгіме тыйым салынған жерде тұтыну туралы болса. Әкімшілік жауапкершілік мақсатында заңда электрондық тұтыну жүйелері мен оларға арналған сұйықтықтар да көрсетілген. Вейптерді сату және тарату мәселесі жай ғана орын үшін салынатын айыппұлдан да қатаң: Қазақстанда оларға қатысты жеке тыйым бар, ал заңсыз айналым үшін қылмыстық жауапкершілік көзделген. Сондықтан вейпке қатысты мәселе тек “қай жерде болады” деген емес, “жалпы сатуға және таратуға бола ма” деген сұрақты да қамтиды. Әдетте құқық бұзушылықты уәкілетті органдар әкімшілік іс жүргізу шеңберінде тіркейді. Іс жүзінде құқық бұзушылықтың өзі, орны, куәгерлердің болуы, бейнетіркеу, хаттама және материалдардың дұрыс рәсімделуі маңызды рөл атқарады. Көп жағдайда әкімшілік айыппұлды қысқартылған іс жүргізу тәртібімен — 7 тәулік ішінде соманың 50%-ын төлеу арқылы өтеуге болады, егер шарттар сақталса. Нақты қаулы осы тәртіпке жататынын бірден нақтылап алған жөн. Әкімшілік айыппұлдарды eGov, Qamqor, сондай-ақ әкімшілік өндіріп алуларды іздеу қолжетімді банк қосымшалары арқылы тексеруге болады. ЖСН мен қаулының деректерін мұқият салыстырып, төлемнен кейін чекті сақтаған дұрыс. Егер айыппұлға шағымданғыңыз келсе, оны автоматты түрде төлемеңіз. Алдымен хаттаманы, күнін, орнын, дәлелдемелерді және табыстау тәртібін зерттеп, содан кейін белгіленген тәртіппен шағым беріңіз. Егер айыппұлды қысқартылған тәртіппен төлесеңіз, бұл әдетте құқық бұзушылықпен келісуді білдіреді. Түбіртекті сақтап, төлемнің реквизиттер бойынша өткенін тексеріңіз. Егер жазба жойылмаса, әдетте айыппұл салған органға жүгіну немесе төлем жасалған ресми сервис арқылы төлем мәртебесін тексеру қажет. Иә. Егер жұмыс беруші арнайы бөлінбеген жерлерде темекі шегетін адамдарға қатысты шара қолданбаса, заң лауазымды тұлғалар мен бизнес үшін айыппұлдарды көздейді. Оның мөлшері кәсіпкерлік субъектісінің санатына байланысты. Жоқ. Белгі маңызды, бірақ оның болмауы әрқашан бұл жерде темекі шегуге рұқсат етілгенін білдірмейді. Ең бастысы — нысанның құқықтық мәртебесі: мектеп, подъезд, жұмыс аймағы, жанармай құю станциясы, балалар алаңы және заңда көрсетілген басқа да орындар. Ең қауіпсіз стратегия — балалар, пациенттер, қызметкерлер, келушілер немесе жолаушылар болатын жабық үй-жайлар мен қоғамдық аймақтарда темекі шекпеу, ал арнайы бөлінген орынды іздеу. Егер күмән болса, бұл жерді тыйым салынған деп есептеген дұрыс: бұл хаттамамен дауласып жүргеннен әлдеқайда арзан әрі тыныш.Қазақстандағы темекі шегуге салынатын айыппұлдар туралы жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстандағы темекі шеккені үшін айыппұл тек темекіні тұтыну фактісіне ғана емес, құқық бұзушылықтың нақты қай жерде жасалғанына да байланысты. Темекі шекпес бұрын аумақтың тыйым салынған аймаққа жататынын тексеріп алған дұрыс: бұл айыппұлдан, полициямен даудан және артық шығыннан сақтайды.