eGov.kz арқылы соттан тыс банкроттыққа өтінішті қалай беруге болады?

2023 жылғы 3 наурыздан бастап Қазақстанда «Азаматтардың төлем қабілеттілігін қалпына келтіру және банкроттығы туралы» заң қолданыста, ол алғаш рет жеке тұлғаларға арналған банкроттық рәсімін заңдастырды. Соттан тыс банкроттық – қатаң талаптар сақталған жағдайда сотқа жүгінбей-ақ қарыздарды есептен шығарудың тәсілі. Рәсім борышкерді төлем қабілетсіз деп тануды және қарыздар есептен шығарылғаннан кейін кредиторлардың талаптарын тоқтатуды көздейді (алимент, салық және қылмыстық айыппұлдар бойынша міндеттемелерді қоспағанда). Соттан тыс банкроттықтың сот арқылы банкроттықтан негізгі айырмашылығы – ол сот арқылы емес, мемлекеттік қызметтер арқылы (eGov.kz порталы немесе мобильді қосымша) жүргізіледі. Сонымен қатар, сот арқылы банкроттық ірі қарыз болғанда немесе мүлік болған жағдайда қолданылады, ал соттан тыс рәсім – «шағын» берешек кезінде және борышкерде құнды активтер болмаған жағдайда.

Соттан тыс рәсім бір жылдан астам уақыт несие төлемеген және банктер, микрофинанстық ұйымдар немесе коллекторлар алдындағы қарыздарын заңды түрде есептен шығарғысы келетін адамдарға қолайлы. Соттан тыс банкроттық туралы өтінішті тек борышкердің өзі ғана бере алады – банктер де, МҚҰ да, коллекторлар да мұндай рәсімді бастауға құқылы емес. Ресми өтінім Қазақстанның электрондық үкіметі eGov.kz порталы арқылы немесе eGov Mobile/e-Salyq Azamat қосымшасы арқылы беріледі (төменде қараңыз).

Мазмұны

• Соттан тыс рәсім кімдерге арналған: негізгі шарттар
• Құжаттарды дайындау және ақпаратты тексеру
• eGov.kz порталы арқылы өтініш беру – қадамдық нұсқаулық
• eGov мобильді қосымшасы арқылы өтініш беру (eGov Mobile / e-Salyq Azamat)
• Өтінішті қарау мерзімдері мен нәтижелері
• Банкрот деп танылғаннан кейінгі салдарлар мен шектеулер
• Соттан тыс банкроттыққа баламалар
• Пайдалы кеңестер мен маңызды нюанстар
• Қорытынды
• eGov.kz арқылы соттан тыс банкроттық бойынша жиі қойылатын сұрақтар

Соттан тыс рәсім кімдерге арналған: негізгі шарттар

Сотсыз банкрот деп танылу үшін борышкер заңда белгіленген бірнеше өлшемге сай болуы керек. Осы талаптар орындалса, өтініш қарауға қабылданады, ал орындалмаса – бас тартылады және тек сотқа жүгінуге болады. Негізгі талаптар мыналар:

• Берешек сомасы: банктер, МҚҰ және коллекторлар алдындағы барлық қарыздың жалпы сомасы 1600 АЕК-тен аспауы тиіс (2023–2024 жылдары шамамен 5,5 млн теңге). Бұл 2025 жылға арналған орташа шек (1600 АЕК) – шамамен 5 520 000 ₸. Егер қарыз сомасы жоғары болса (немесе басқа кредиторлар алдындағы берешек бар болса), сотқа жүгінуге тура келеді.

• Төлемнің кешіктірілуі: әрбір несие немесе қарыз бойынша өтініш берген күнге дейін кемінде 12 ай қатарынан ешқандай өтеу болмауы керек. Яғни, несиелер бойынша соңғы төлем бір жылдан кешікпей бұрын жасалған болуы тиіс.

• Мүліктің болмауы: борышкердің меншік құқығында мүлкі болмауы керек, жалғыз тұрғын үйден басқа. Бұл ретте ортақ активтер де ескеріледі: мысалы, жұбайының (зайыбының) пәтері, автокөлігі немесе жер телімі болса, соттан тыс рәсім қолданылмайды. Негізгі дереккөздерде борышкердің атына жылжымалы да, жылжымайтын да мүлік (соның ішінде ортақ меншік) тіркелмеуі керектігі көрсетіледі.

• Қарызды реттеу шаралары: өтініш берер алдында кредиторлармен берешекті реттеуге әрекет жасау керек, яғни банкке немесе МҚҰ-ға қарызды қайта құрылымдау немесе қайта қаржыландыру туралы өтініш беру қажет. Өтінішке банктің немесе МҚҰ-ның шарт талаптарын өзгертуге бас тартқаны туралы құжат (немесе жауап алынбаса, кредит ұйымына жіберілген электрондық өтініштің көшірмесі) қоса тіркеледі. Мұндай құжаттар болмаса, өтініш қабылданбайды. Коллекторлар алдындағы қарыздар бойынша қосымша құжаттар талап етілмейді.

Жалпы ережелерден жеңілдік санатындағы азаматтар үшін ерекшеліктер бар:

• Әлеуметтік осал топтар: атаулы әлеуметтік көмек (АСП) алушылар 12 айлық төлем кешіктіру мерзімін күтуге міндетті емес – яғни өтінішті ертерек бере алады (олар үшін кешіктіру мерзімі есепке алынбайды).

• 5 жылдан асқан қарыздар: егер азамат 5 жылдан астам уақыт несие төлемесе, оған қарыз сомасы мен мүліктің бар-жоғына қатысты шектеулер қолданылмайды – ол ірі берешек және мүлік болған жағдайда да соттан тыс банкроттыққа өтініш бере алады (дегенмен бұл ерекшелік кей дереккөздерде бөлек атап өтіледі, төменде қараңыз).

Осылайша, соттан тыс банкроттыққа өтініш беруші – қарыздар бойынша кешіктіруі ≥12 ай, қарыз сомасы ≲5,5 млн ₸, өз мүлкі жоқ және кредиторлар қарызды реттеуден бас тартқанын растайтын құжаты бар борышкер. Егер шарттардың кемінде бірі орындалмаса (мысалы, көлік бар немесе қарыз лимиттен асса), басқа нұсқаларды қарастыру қажет ( «Баламалар» бөлімін қараңыз).

Құжаттарды дайындау және ақпаратты тексеру

Өтініш берер алдында бас тарту алмау үшін құжаттардың толық пакетін дайындап, мемлекеттік органдардың сайттарында өз деректеріңізді тексеру ұсынылады. Әдетте орындау қажет қадамдар тізімі:

• Кредиттік есеп: кредиттік бюро сайтында (id.mkb.kz) азаматтың берешегі туралы тегін жеке есепті қалыптастырыңыз. Онда ағымдағы міндеттемелер сомасы және төлем кешіктіру мерзімі көрсетіледі. Бұл есеп қарыздың талаптарға сәйкес келетінін (≤1600 МРП және кешіктіру ≥12 ай) нақтылауға, сондай-ақ өтініште дұрыс соманы көрсетуге көмектеседі.

• Мүлік туралы анықтама: мемлекеттік тізілімдерден сіздің меншігіңізде немесе жұбайыңызбен ортақ меншікте тіркелген мүліктің (жер, пәтер, көлік және т.б.) жоқтығы туралы анықтама алыңыз. Мұны eGov арқылы (электрондық анықтамалар) немесе ЦОН арқылы жасауға болады. Мұндай анықтаманың бар екенін өтініш бергенде растау қажет.

• Кредитордың бас тартуын растау: егер сіз банкке немесе МФО-ға шарттарды қайта қарау (кредиттік демалыс, қайта қаржыландыру) туралы өтініш беріп, бас тарту алсаңыз, жазбаша бас тартуды алыңыз. Егер жауап болмаса, банкке жіберген өтінішіңіздің көшірмесін жасаңыз (мысалы, электрондық сұраудың басып шығарылған нұсқасы). Бұл құжат өтінішке қоса тіркеледі. Онсыз өтінім қабылданбайды (ерекшелік – коллекторлар алдындағы қарыздар үшін мұндай құжат талап етілмейді).

• Телефон нөмірлерін тіркеу: егер сіз некеде болсаңыз, өзіңіздің мобильді телефон нөміріңіз және жұбайыңыздың нөмірі my.egov.kz порталындағы «Мобильді азаматтар базасында» (БМГ) тіркелгеніне көз жеткізіңіз. Бұл рәсім тегін әрі міндетті: БМГ тіркеуінсіз өтініш беру мүмкін емес (өтініш беру бөліміне қараңыз).

• eGov жеке кабинеті: сізге eGov.kz порталында ЭЦП-мен расталған немесе SMS-қолтаңба функциясы қосылған белсенді аккаунт қажет. Егер жеке кабинетіңіз болмаса, my.egov.kz арқылы тіркелу керек. ЭЦП тегін рәсімделеді (жеке тұлғалар үшін өтініш беру кезінде SMS-тен бір реттік пароль жеткілікті).

Маңызды кеңес: құжаттардың толық пакеті болмайынша порталда өтініш беруге немесе ЦОН-ға баруға болмайды. Мамандар атап өткендей, алдымен барлық анықтамаларды (әсіресе банктерден алынған бас тартуларды) жинап, содан кейін ғана электрондық өтінімді толтырған дұрыс. Бұл қарауды жеделдетеді және формалды бас тартулардың алдын алады.

eGov.kz порталы арқылы өтініш беру – қадамдық нұсқаулық

Құжаттарды дайындағаннан кейін eGov.kz порталында (электрондық үкімет) өтініш беруге кірісіңіз. Қадамдық нұсқаулық:

1. Порталда авторизация: eGov.kz сайтына кіріп, жеке кабинетіңізге кіріңіз («Кіру» батырмасын ЭЦП немесе SMS арқылы басыңыз). Онсыз қызметке өту мүмкін емес.

2. Қызметті таңдау: мәзірден «Азаматтарға» → «Кеден және салықтар» → «Экономика және қаржы» бөлімін таңдаңыз, «Соттан тыс банкроттық рәсімін қолдану» қызметін табыңыз.

3. Өтінімді беруді бастау: қызмет бетінде «Қызметке онлайн тапсырыс беру» батырмасын басыңыз. Жүйе өтініш түрін таңдауды ұсынады – рәсімді қолдану туралы өтініш беру немесе рәсімді тоқтату туралы өтініш беру. «Соттан тыс банкроттық рәсімін қолдану туралы өтініш беру» нұсқасын таңдаңыз.

4. Өтінімді толтыру: өзіңіз және қарыздарыңыз туралы мәлімет енгізілетін электрондық форма ашылады:

   • Жеке деректер: мекенжай, отбасылық жағдай, ЖСН, жұбайы/жұбайыңыз туралы ақпарат (бар болса).

   • Несиелер туралы ақпарат: сізде несие немесе қарыз бар барлық қаржы ұйымдарының (банктер, МФО, коллекторлар) тізімін, берешек сомаларын және төлем кешіктіру күндерін көрсетіңіз. (Деректерді кредиттік есептен немесе банкке бұрын берген өтініштерден алуға болады.)

   • Мемлекеттік кірістер органының мекенжайы: өтінішіңізді қарайтын тіркелген жеріңіз бойынша салық органын (ауданаралық немесе аудандық мемлекеттік кірістер департаментін) көрсетіңіз.

   • Арнайы белгілер: форма бетінде ерекше жағдайларға арналған чекбокстар (белгілер) болуы тиіс: егер сіз соңғы 6 айда атаулы әлеуметтік көмек (АСП) алған болсаңыз немесе қарыздарыңыз бойынша төлем жасамау мерзімі 5 жылдан асса. Осы тармақтардың бірі сізге қатысты болса, белгі қойыңыз. Бұл автоматты түрде жеңілдіктер береді: мысалы, АСП болғанда бір жылдық кешіктіруді күту қажет емес, ал қарыз >5 жыл болса, соманың лимиті мен мүліктің бар-жоғы тексерілмейді.

5. Құжаттарды тіркеу: өтініште қажетті файлдардың сканын немесе фотокөшірмесін жүктеңіз:

   • Реттеу туралы құжат: банктің/МФО-ның қайта құрылымдаудан бас тартуы немесе кредит ұйымына жіберген өтінішіңіздің көшірмесі.

   • Мүліктің жоқтығы туралы анықтама: бар болса, тізілімнен алынған анықтаманы тіркеуге болады. (Порталда мәліметтерді «автоматты» түрде сұрату функциясы болуы мүмкін, бірақ анықтаманы алдын ала дайындаған дұрыс.)

   • Басқа құжаттар: нұсқаулықта меншік иесіне арналған арнайы тізім талап етілмейді, бірақ жеке куәліктің көшірмесін және бар болса, СНИЛС-ті дайындаған жөн. Порталдағы кейбір формаларда бұл өрістер профильден автоматты түрде толтырылуы мүмкін.

6. Қол қою және жіберу: форманы толтырғаннан кейін барлық деректерді мұқият тексеріңіз. Содан кейін өтінішке қол қойыңыз – әдетте электрондық тәсілмен. ЭЦҚ-ны (электрондық цифрлық қолтаңба) қолдануға немесе SMS арқылы бір реттік пароль енгізуге болады.

7. Жұбайының келісімі: егер өтініште некеде екеніңізді көрсетсеңіз, жүйе жұбайыңызға (зайыбыңызға) eGov-тағы жеке кабинеті арқылы өтінішті растау қажеттілігі туралы хабарлама жібереді. Жұбайыңыз Жеке кабинетке кіріп, өтінішті келісуі керек (деректерді өңдеуді электронды түрде растау). Бұл келісім болмаса, өтініш жұмысқа қабылданбайды.

8. Жіберу: қол қойғаннан кейін және жұбайының келісімін алған соң (қажет болса) «Жіберу» батырмасын басыңыз. Өтініш өңдеуге жіберіледі. Сізге нәтиже туралы хабарламаны күту ғана қалады.

Порталды толтыру барысында әрбір өріс бойынша кеңестер және міндеттілігі туралы белгілер көрсетіледі. Жүйенің нұсқауларын орындаңыз – ол қандай құжаттар мен растаулар қажет екенін өзі көрсетіп отырады.

Кеңес: Қызметті табудың ең оңай жолы — порталдың басты беті (әдетте бірден жаңалық баннері шығады) немесе іздеу арқылы. Тәжірибе көрсеткендей, «Экономика және қаржы» → «Жеке тұлғалардың банкроттығы» бөлімдері — қызмет жасырын тұрған негізгі рубрикалар. Қиындық туындаса, жақын маңдағы ЦОН-ға жүгінуге болады (бұл өзіне-өзі қызмет көрсету форматы болған): олар да электрондық өтінімдерді қабылдайды, бірақ ол жерде операторға деректерді енгізуге көмектесуге тура келеді.

eGov мобильді қосымшасы арқылы өтініш беру

Смартфон қолданушылары үшін дәл осы қызмет «eGov Mobile» мобильді қосымшасында немесе Мемлекеттік кірістер комитетінің e-Salyq Azamat қосымшасында қолжетімді. Рәсім веб-нұсқамен ұқсас, бірақ интерфейс телефонға бейімделген:

1. Қосымшаны орнатыңыз (Google Play/App Store дүкендерінде қолжетімді) және ЖСН мен құпиясөз арқылы кіріңіз. Кіруді SMS-кодпен растаңыз – нөмірдің БМГ-да тіркелгені маңызды.

2. «Жеке тұлғалардың банкроттығы» сервисін табыңыз (әдетте қосымша жаңартылғаннан кейін ол басты экранда пайда болады).

3. Өтінішті таңдау: «Соттан тыс банкроттық рәсімін қолдану туралы өтініш беру» батырмасын басып, деректеріңізді енгізіңіз/тексеріңіз (ТАӘ, мекенжай, ЖСН, тіркеу мекенжайы) – олардың бір бөлігі профильден автоматты түрде тартылуы мүмкін.

4. Форманы толтыру: eGov порталындағыдай, кредиторлар тізімін және қарыз сомаларын толтырыңыз, банктерден алынған бас тарту файлдарын немесе сұраулардың көшірмелерін жүктеңіз. АСП немесе қарыздың >5 жыл екені қолданылса, сәйкес чекбокстарды белгілеуді ұмытпаңыз.

5. Аяқтау: өтінішке ЭЦҚ арқылы қол қойыңыз (қосымшада бұл «Қол қою» батырмасын басу арқылы жасалады) және жіберіңіз.

Жіберілгеннен кейін қосымшада да өтінімнің мәртебесін жеке кабинеттен бақылауға болады. Бас тарту немесе қабылданғаны туралы мәтіндік хабарламалар 1414 қызметінен SMS түрінде келеді.

Өтінішті қарау мерзімдері мен нәтижелері

Электрондық өтінім жіберілгеннен кейін нәтижені күту ұзаққа созылмайды: заң бойынша eGov порталы жауапты 15 жұмыс күні ішінде жариялауы тиіс. Әдетте жеке кабинетте танысуға болатын шешімге сілтеме пайда болады. Нәтиже туралы хабарлама SMS және/немесе push-хабарлама түрінде (1414 қызметінен) келеді.

Егер өтініш берушіге бас тартылса (мысалы, формалды себептермен), хабарламада бас тарту себептері көрсетіледі. Ескертулерді түзеткеннен кейін (мысалы, қарыз сомасын дұрыс көрсетпеген болсаңыз немесе құжатты ұмытсаңыз) өтінімді қайта бас тартудан кейін кемінде 3 күнтізбелік ай өткен соң беруге болады.

Өтініш қарауға қабылданғаннан кейін уәкілетті орган (КГД) соттан тыс банкроттық рәсімін өтініш берілген күннен бастап 6 ай ішінде аяқтауы тиіс. Бірақ негізгі жауап (банкрот деп тану немесе бас тарту туралы шешім) 15 жұмыс күні ішінде-ақ шығады. Азамат банкрот деп танылған жағдайда тиісті жазба Қаржы нарығын реттеу органдарының сайтына (MF RK) жарияланады, және осы сәттен бастап көрсетілген қарыздар бойынша кредиторлардың талаптары тоқтатылады.

Банкрот деп танылғаннан кейінгі салдарлар мен шектеулер

Банкрот деп тану — азамат үшін міндетті салдары бар маңызды құқықтық шешім екенін түсіну маңызды. Бұл салдарлар заңмен белгіленген және бірден жойылмайды. Негізгі шектеулер:

• 5 жыл бойы несие және қарыз алуға тыйым салу. Бұл — ең маңызды шектеу: банкроттықтан кейін 5 жыл ішінде жаңа банктік несиелерді немесе қарыздарды рәсімдеуге болмайды (ерекшелік — ломбардтағы өте шағын микрокредиттер). Сол сияқты басқа адамдардың несиесіне кепілгер (поручитель) болуға да болмайды.

• Қайта банкроттық рәсімі тек 7 жылдан кейін. Келесі банкроттық рәсімінен (соттан тыс немесе сот арқылы) төлем қабілетсіз деп танылған күннен бастап кемінде 7 жыл өткен соң ғана өте аласыз.

• Қаржылық жағдай мониторингі — 3 жыл. «Банкрот» мәртебесі берілгеннен кейін үш жыл бойы уәкілетті орган (қаржы басқарушысы немесе КГД) сіздің қаржылық белсенділігіңізді мерзімді түрде бақылап отырады. Осы кезеңде есептер бойынша сұраулар келуі мүмкін, және сіз қадағалауда боласыз.

• Бизнеске қатысты шектеулер (бар болса). Егер сізде ЖК немесе бизнес болған болса, бұл мәртебеге байланысты да белгілі бір шектеулер қолданылуы мүмкін (дегенмен кәсіпкерлер үшін көбіне оңалту тетіктері қолданылады).

Бұл салдарлар әдеттегі мағынада «тәуекел» емес, бірақ оларды міндетті түрде ескеру керек. Сонымен қатар, олар мынамен теңгеріледі: банктер айыппұл мен өсімпұл есептеуді тоқтатады, ал кредиторлар қарызды өндіріп ала алмайды — қарыз есептен шығарылған болып саналады (есептен шығарылмайтын міндеттемелерден басқа: алимент, айыппұлдар, салықтар, зиянды өтеу). Осылайша, адам «таза парақтан» бастау мүмкіндігін алады, бірақ кредиттік белсенділікке шектеулермен.

Соттан тыс банкроттыққа баламалар

Егер қандай да бір себептермен сіз соттан тыс рәсімнің талаптарына сай келмесеңіз (мысалы, қарыз 1600 МРП-тан асып кетсе немесе меншігіңізде мүлік болса), заң басқа нұсқаларды ұсынады:

• Сот арқылы банкроттық: жеке тұлғаны банкрот деп тану туралы талап арыз сотқа беріледі. Сот рәсімі қарыздың барлық түріне және сомасына шектеусіз қолданылады, бірақ айтарлықтай ұзаққа созылады. Сот ісіңізді қарап, мүлікті сатуды (жалғыз тұрғын үйден басқа) және қарыздарды есептен шығаруды қарастыруы мүмкін. Толығырақ бөлек қарастырған дұрыс, себебі бұл күрделірек процесс.

• Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру: табыс жеткілікті болса, сотқа қарыздарды қайта құрылымдау туралы (5 жылға дейін) өтініш беруге болады. Бұл «қаржылық сауықтыруға» ұқсас: қаржы басқарушысының қорытындысы негізінде сот төлем жоспарын (мерзімді кейінге шегеру, пайыздарды төмендету және т.б.) бекітуі мүмкін. Артықшылығы — мұндай рәсімнен кейін сіз «банкрот» мәртебесін алмайсыз, сондықтан тыйым салушы шаралар (кредиттік шектеулер және т.б.) қолданылмайды. Алайда бұл рәсімде табысқа қойылатын талаптар қатаңырақ және ол тек сот арқылы қолжетімді.

Осылайша, соттан тыс банкроттық — қарыздарды есептен шығарудың жалғыз жолы емес, бірақ берешегі салыстырмалы түрде аз және мүлкі жоқ адамдар үшін ең қарапайым әрі жылдам тәсіл. Егер қарызыңыз көп болса немесе меншігіңізде мүлік болса, оңтайлы рәсімді таңдау үшін заңгермен кеңескен немесе тікелей сотқа жүгінген дұрыс.

Пайдалы кеңестер мен маңызды нюанстар

• Қызмет тегін. eGov арқылы өтініш беру — мемлекеттік қызмет, мемлекеттік баж жоқ. Бұл азаматтар үшін ақысыз сервис.

• Деректерді алдын ала тексеріңіз. «Жіберу» батырмасын баспас бұрын деректеріңіз (ТАӘ, ЖСН, мекенжай) дұрыс енгізілгеніне көз жеткізіңіз. Өтініштегі қателер бас тартуға әкеледі.

• Тек ресми арналарды пайдаланыңыз. «Рәсімдеуге көмектесеміз» дейтін ақылы сайттар мен делдалдарға сенбеңіз. Кез келген ақпаратты eGov ресми порталынан немесе ЦОН-нан алуға болады, ал өтінішті өзіңіз жеке толтырасыз.

• Өзгерістерден хабардар болыңыз. Заң да, МРП мөлшері де өзгеруі мүмкін. Лимиттің өзекті шамасын әрдайым Салық комитетінің немесе eGov сайтынан тексеріңіз.

• Салдарға дайын болыңыз. Өтініш беруге күмәндансаңыз, несие алуға тыйым және басқа шектеулер туралы алдын ала ойланыңыз. Бұл — төтенше шара, оны қарызды өтеу шын мәнінде мүмкін болмаған жағдайда ғана қолданған дұрыс.

Қорытынды

Соттан тыс банкроттыққа өтінішті eGov.kz порталы арқылы беру — қазақстандықтардың қаржылық жағдайын оңалтуға арналған жаңа құрал. Құжаттарды дұрыс дайындап, талаптарды сақтасаңыз, несиелер мен микрокредиттер бойынша қарызды сотсыз заңды түрде есептен шығара аласыз. Ең бастысы — шарттарды мұқият тексеріп, барлық анықтамаларды жинап, электрондық форманы дәл толтыру. Қарау нәтижесі 15 жұмыс күні ішінде жеке кабинетке келеді, одан кейін мақұлданса қарыздар есептен шығарылады, бірақ 5 жылға несие алуға шектеу қолданылады. Құжаттар пакеті толық болса және нұсқаулықты сақтасаңыз, Қазақстан азаматы интернет арқылы соттан тыс банкроттық рәсімінен өз бетінше өтіп, қаржылық істерін «таза парақтан» бастай алады.