Интернеттегі қаржылық алаяқтарға қалай алданбауға болады

Интернет қаржылық қызметтер үшін орасан мүмкіндіктер ашты, бірақ сонымен бірге алаяқтықтың өршуіне жол берді. Қылмыскерлер әлеуметтік инженерияны – адамдарды өз еркімен ақшаcын немесе деректерін беруге мәжбүрлейтін психологиялық тәсілдерді – белсенді қолданады. Қазақстанда онлайн-алаяқтықтың ауқымы қарқынды өсіп келеді: тек 2024 жылы қазақстандықтар интернет-алаяқтарға шамамен 11,4 млрд теңге жоғалтқан, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 3 есе көп. Сонымен қатар мұндай қылмыстардың ашылу деңгейі өте төмен – істердің 80%-дан астамы кінәлілер табылмағандықтан жабылады. Бұл ұрланған қаражатты қайтару сирек екенін білдіреді, сондықтан ең дұрыс шешім – қаржылық алаяқтардың қақпанына мүлде түспеу. Интернеттегі алаяқтық схемаларын қалай тануға болатынын және ақшаңызды қалай қорғауға болатынын түсіндіреміз.

Мазмұны

Қаржылық алаяқтықтың негізгі белгілері

Алаяқтық схемалары өте көп болғанымен, қаржылық алаяқтардың басым бөлігінде ортақ «қауіпті белгілер» бар. Мына негізгі көрсеткіштер арқылы алаяқтықты ерте байқауға болады:

• Байланысты сіз бастамадыңыз: сіз сұратпай-ақ біреу күтпеген жерден қоңырау шалады, әлеуметтік желіде немесе мессенджерде жазады. Нағыз банктер мен компаниялар әдетте клиенттің сұрауынсыз бірінші болып «қаржылық ұсыныспен» мазаламайды.
• Сөз ақшаға немесе пайдаға келіп тіреледі: әңгіме тез арада сіздің ақшаңызға қатысты болады – шоттағы «мәселе», ұтыс, қарыз, «тиімді инвестиция» және т.б. Бейтаныс адам бірден қаржы тақырыбына көшсе – сақ болыңыз.
• Құпия деректерді сұрайды: сіз бөлісуге болмайтын ақпаратты айтуға итермелейді – банк картасының деректері, SMS-кодтар, құпиясөздер, ЖСН, құжаттардың көшірмелері. Банктер де, мемлекеттік қызметтер де мұндай деректерді телефонмен не белгісіз сайт арқылы сұрамайды.
• Күшті эмоция тудырып, қорқынышпен немесе асығыстықпен қысым жасайды: алаяқтар қорқытады («шотыңыздан ақша ұрламақ!») немесе керісінше үлкен пайда уәде етеді («сіз жүлде ұтып алдыңыз!»), бірақ бәрібір «дереу әрекет етуіңізді» талап етеді. «Шұғыл», «қазір», «соңғы мүмкіндік» сияқты сөздер – қауіп сигналы.
• Ақпаратты тексеруге мүмкіндік бермейді: егер сөйлесуші нақты сұрақтарға жауаптан жалтарып, ойлануға немесе тексеруге уақыт бермесе – бұл алаяқ болуы мүмкін. «Осы жерде және дәл қазір» деген қысым сіздің ес жиюыңызға жол бермеу үшін керек.

Есіңізде болсын: кез келген қаржылық алаяқтың мақсаты – сіздің ақшаңызға қол жеткізу. Ол үшін олар алдайды, беделді ұйымдардың атын жамылады және эмоцияға әсер етеді. Төменде Қазақстанда жиі кездесетін схемаларды және олардан қорғану жолдарын қарастырамыз.

Банк атынан қоңырау шалатын алаяқтар (вишинг)

Ең жиі кездесетін схемалардың бірі – «банктің қауіпсіздік қызметінен» қоңырау. Сізге біреу хабарласып, өзін банк қызметкері немесе Ұлттық банктің өкілі ретінде таныстырады, фоннан колл-орталықтың дауыстары естілуі мүмкін. Қоңырау шалушы «күдікті операция» болғанын немесе сіздің атыңызға несие рәсімдеуге тырысып жатқанын айтады. «Қаражатыңызды қорғау үшін» ақшаңызды «резервтік/қауіпсіз» шотқа шұғыл аударуды немесе SMS-тегі кодты айтуыңызды сұрайды.

Есте сақтаңыз: нағыз банк қызметкері ешқашан ақшаңызды басқа шотқа аударуды сұрамайды және SMS-кодты немесе картаның CVV-кодын толық айтып беруді талап етпейді. Мұндай қоңыраулар – 100% алаяқтық. Қазақстанда вишинг (банк қызметкері болып қоңырау шалу) бірінші орында: қаржылық алаяқтықтың 34%-ы дәл осы банк атынан жасалған қоңырауларға тиесілі.

Қалай әрекет ету керек: егер сізге қоңырау шалып, картаңыз/шотыңыз бойынша «мәселе» бар десе – бірден сөйлесуді тоқтатыңыз. Қоңырау шалушының нұсқауларын орындамаңыз. Телефонды қойып, өз банкіңізге ресми нөмір арқылы өзіңіз қайта қоңырау шалыңыз (карта артындағы нөмір немесе банктің ресми сайты). Көп жағдайда ешқандай қауіп болмағанын білесіз. Сондай-ақ мобильді қосымша/интернет-банкинг арқылы шотыңызды тексеріңіз: тізімдеусіз операциялар бар-жоғын қараңыз. Алаяқтар үрей мен асығыстыққа есептейді. Паниқаға берілмеңіз.

Кейде мұндай алаяқтар «банктегі алаяқтарды ұстаймыз» деген сылтаумен полиция қызметкері болып та танысады. Олар сізді несие рәсімдеуге және оны «полицияның арнайы шотына» аударуға көндіруі мүмкін. Есіңізде болсын: бұл да алдау. Құқық қорғау органдары телефон арқылы мұндай «операциялар» жасамайды.

Маңызды: «банктенбіз» деген адамға ешқандай құпия деректерді айтпаңыз – ЖСН, карта нөмірі, әсіресе PIN-код, CVC/CVV немесе SMS арқылы келетін бір реттік құпиясөздер. Бұл мәліметтер тек алаяқтарға керек, банк оларды клиенттен телефон арқылы сұрамайды.

Жалған МҚҰ, «кредит көмектесушілер» және псевдонесиелер

Қазақстанда көп адам қарызға мұқтаж, соны алаяқтар микрофинанстық ұйым (МҚҰ) немесе «делдал» болып жамылып пайдаланады. Екі жиі сценарий бар:

• Жалған онлайн-МҚҰ: микрокредит ұйымына ұқсайтын сайт немесе әлеуметтік желідегі топ жасайды да, «бәріне, бас тартусыз» несие береміз деп уәде етеді. Көбіне мұндай псевдо-МҚҰ-да лицензия болмайды және заңсыз жұмыс істейді. Өтінім онлайн қабылданып, кейін екі нұсқа болуы мүмкін: жәбірленушіден алдын ала төлемді (мысалы, «сақтандыру жарнасы», «аударым комиссиясы» және т.б.) алып қояды немесе жеке деректерін (құжат скандары, ЖСН, байланыс) жинап, кейін теріс мақсатта қолданады. Алдын ала ақша алған соң ізін суытады, ал сіздің деректеріңізбен біреудің атына несие рәсімдеуге әрекет етуі мүмкін.
• Алдын ала төлем сұрайтын «кредит көмектесушілер»: интернетте «нашар тарихпен де несие алып береміз» деген хабарландырулар кездеседі. Олар банкпен/МҚҰ-мен «мәселені шешіп береміз» дейді, бірақ алдын ала ақы сұрайды – «ресімдеу», «тіркеу», «брокерлік қызмет» үшін. Ақшаны төлегеннен кейін несие болмайды. Адам әрі ақшасынан айырылады, әрі қаржылық мәселесі шешілмейді.

Білу маңызды: ешбір заңды кредитор алдын ала төлем алмайды – өтінімді қарау немесе қарыз беру үшін алдын ала ақша сұраса, бұл алаяқтық белгісі. Комитет статистикасына сүйенсек, Қазақстандағы интернет-алаяқтықтың шамамен 15%-ы онлайн-қарызды заңсыз рәсімдеумен байланысты – яғни алаяқтар МҚҰ болып көрінеді немесе жәбірленуші атынан несие алуға тырысады. Қауіптен сақтану үшін компанияның заңдылығын міндетті түрде тексеріңіз:

МҚҰ/қаржы ұйымының лицензиясын қалай тексеруге болады: Қазақстанда лицензияланған қаржы ұйымдарының реестрін Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА, АРРФР) жүргізеді. Қарызға өтінім бермес бұрын компанияның АРРФР (gov.kz) сайтындағы ресми тізімде бар-жоғын немесе Fingramota.kz порталындағы ақпаратты тексеріңіз. Сондай-ақ сайтқа назар аударыңыз: заңды МҚҰ-ларда ресми домен (көбіне .kz), компанияның БСН/ЖСН, мекенжайы және шарттары көрсетіледі. Лицензия жоқ болса – компания заң аясынан тыс жұмыс істейді, онымен байланысу қауіпті.

Тағы бір белгі – тым «керемет» шарттар (мысалы, өтінімдердің 100% мақұлдануы, тексерусіз, «бәріне 0%»). Нағыз кредитор төлем қабілетін бағалайды және әркімге бірдей уәде бермейді. Егер кредит тарихыңыз нашар болса, «решалаға» жүгінгенше заңды тәсілдермен жақсартқан дұрыс.

Фишинг: жалған сайттар мен сілтемелер

«Фишинг» – жалған сайттар немесе хабарламалар арқылы жеке деректеріңізді «аулап алу». Алаяқтар банк, төлем жүйелері, танымал сервистер атынан хаттар/СМС таратады – кейде жаппай, кейде нақты сізге бағыттап. Хабарламада әдетте «ұтыс», «өтемақы», «төлем» туралы айтылады және ресмиге ұқсас сайтқа сілтеме болады. Сілтеме арқылы кірген адам интернет-банкке кіру бетіне немесе төлем формасына тап болады, мұнда логин-құпиясөзді, карта деректерін енгізуді сұрайды.

Сіз деректерді енгізген сәтте олар алаяқтарға кетеді. Кейін картадан ақша тез арада шешіледі. Тағы бір нұсқа – «құжат», «қосымша» немесе «анкетаны» жүктеуді ұсынады. Шын мәнінде бұл – вирус: ол құрылғыңызға қол жеткізіп, құпиясөздерді, SMS-терді ұстап қалуы немесе аккаунттарды басқаруы мүмкін.

Фишинг – өте кең тараған киберқылмыс. Ресми статистика бойынша, қаржылық алаяқтықтың шамамен 32,7%-ы жалған сайт/зиянды бағдарлама арқылы жасалатын интернет-айла-шарғыларға тиесілі. Көбіне схемалар біріктіріледі: мысалы, «банктенбіз» деп қоңырау шалып, «жеке басыңызды растау» үшін SMS-код сұрайды. Ал іс жүзінде олар сіздің нөміріңізбен банк сайтында парольді қалпына келтіруді бастап қойған болады, ал SMS – парольді ауыстыру коды. Кодты айтсаңыз, аккаунт «кілтін» өз қолыңызбен бересіз.

Қалай қорғану керек: күмәнді хаттардан, СМС-тен, мессенджерден келген сілтемелерге өтпеңіз – «банктен» немесе «меморганнан» сияқты көрінсе де. Қазақстандағы банктердің ресми сайттары көбіне .kz немесе .com домендерінде болады және қорғалған қосылымды қолданады (https://). Ең қауіпсізі – сайттың адресін браузерге өзіңіз қолмен теріңіз немесе ресми қолданбаны пайдаланыңыз. «Мемлекеттен төлем/өтемақы» туралы хабарлама келсе – мемлекеттік қызметтер тек eGov.kz порталында немесе eGov қосымшасында қолжетімді екенін ұмытпаңыз. Белгісіз көзден APK-файл жүктемеңіз, смартфонға антивирус орнатыңыз.

Сайттың түпнұсқалығына күмәндансаңыз – ештеңе енгізбеңіз. Банк немесе заңды сервис сіз сұрамаған кезде «төлемге сілтеме» жібермейді. Ал егер «компьютеріңіз жұқты, бұғаттан шығару үшін ақша жіберіңіз» деген қалқымалы терезе шықса – бұл 100% алаяқтық, бірден жабыңыз.

Жалған инвестициялар және қаржы пирамидалары

Егер сізге «бірден көп ақша табу» ұсынылса – көбіне бұл алаяқтық. Инвестициялық афералар мен пирамидалар адамдардың ашкөздігі мен сенгіштігіне сүйенеді. Мұндай схеманың белгілері:

• Тәуекелсіз кепілдендірілген жоғары табыс: сізге жобаға инвестиция салуды ұсынады (криптовалюта, Forex, стартап, «халықаралық қор») және айына 10–20% немесе одан да жоғары кірісті «кепілдейді». Нақты инвестицияда жоғары табыс әрқашан жоғары тәуекелмен жүреді – ешкім нарықтан жоғары кірісті толық кепілдей алмайды.
• Түсініксіз немесе жабық модель: табыс қалай қалыптасатыны нақты түсіндірілмейді. «Құпия стратегия», «робот-алгоритм», «суперсауда» деп айтады, бірақ дәлел мен ашықтық жоқ. Көп жағдайда деңгейлік/рефералдық бонус схемасы болады.
• Жаңа қатысушылар қажет: пирамида белгісі – достарыңызды шақырсаңыз бонус аласыз дейді. Демек, төлемдер жаңа қатысушылардың ақшасынан жасалады. Пирамида осылайша «құламай тұрғанша» өмір сүреді.
• Агрессивті жарнама және уәделер: әлеуметтік желілерде «мен байып кеттім» деген пікірлер, «табыстың» көрсетілімдері болады. Бұл – көбіне сахналанған жарнама. Алғашқы салымшыларға аздаған төлем жасап, сендіріп алып, кейін үлкен сомамен жоғалып кетеді.

Мысал ретінде Қазақстанда жұмыс істеген Amir Capital псевдо-қоры айтылады: ол криптовалюта операцияларынан айына 10% дейін табыс уәде етіп, ондаған адамның қаражатын жинаған, кейін құлап, шамамен $10 млн зиян келтірген. Өкінішке қарай, мұндай оқиғалар аз емес. Қаржы пирамидалары заңмен тыйым салынған, ұйымдастырушылар жауапқа тартылады, бірақ салымшылар ақшасын сирек қайтарады.

Қалай алданбауға болады: әмбебап ереже – егер сізге «тәуекелсіз алтын тау» уәде етсе, бұл алаяқтық. Банктік депозиттен немесе нарықтық деңгейден әлдеқайда жоғары «кепілденген» кіріс ұсынылса – инвестиция салмаңыз. Компанияның лицензиясын тексеріңіз (инвестиция басқару, бағалы қағаздар нарығы т.б.). Есіңізде болсын: адал брокер/қор табысты кепілдемейді – тек болжам айта алады.

Егер сізге «табысты қауымдастыққа кір», «трейдинг оқуы» үшін ірі сома төле, сосын «құпия платформаға қол жеткізесің» десе – бұл да жиі кездесетін алдау. Кейде алаяқтар «оқытуды» пирамидалық схемамен біріктіреді.

Банк карталары мен шоттарын «жалға беру»

Тағы бір қауіпті схема – «оңай табыс» деген желеумен азаматтарды қылмыстық операцияларға тарту. Сізге: «картаңды жалға бер, ештеңе істемейсің, ақша аласың» деуі мүмкін. Немесе «шетелдегі танысқа көмектесу үшін» жаңа шот ашуды сұрайды. Негізінде сіздің картаңыз ұрланған ақшаны жылыстату немесе басқа жәбірленушілерден алынған қаражатты шығару үшін қолданылады. Сіз «дроп» – қаражат өткізуші тұлға – болып қаласыз.

Бұл немен қауіпті? Сіз қылмысқа қатысушыға айналасыз. Банк картасын үшінші тұлғаға беру – заңға да, банк ережесіне де қайшы. Қазақстанда ҚР ҚК 232-1-бабына сәйкес төлем құралдарын/деректерін заңсыз беру үшін ірі айыппұлдан бастап 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру және мүлікті тәркілеу қарастырылған. Яғни «көмектестім ғана» деген сылтау құтқармайды: бұл ақша жылыстатуға және алаяқтыққа жәрдемдесу болып саналады.

Сондықтан «карта іздеймін», «шотыңды пайдаланамыз» сияқты хабарландыруларға ешқашан келіспеңіз. Карта – жеке қаржылық құрал, оны тек иесі пайдалану керек. Біреу картаңызды сұраса, демек сізді қылмыстық схемаға тартқысы келеді.

Егер мұндай ұсыныстар туралы біліп қалсаңыз немесе сізді тартуға тырысса, полицияға хабарлаған дұрыс. Бұл басқа адамдарды да қорғауға көмектеседі.

Мемлекеттік қызмет атын жамылған алаяқтар

Келесі схема – меморгандар, қайырымдылық қорлар, танымал компаниялар атынан «төлем/көмек» уәде ететін хабарламалар немесе сайттар. Мысалы: «ҚР Еңбек министрлігі барлық азаматтарға 100 000 теңге өтемақы төлейді, алу үшін сілтемеге өтіңіз» деген сияқты. Адамдар сілтеме арқылы кіріп, жеке деректерді енгізетін форма көреді, кейде «ақша аудару үшін» карта деректерін немесе шағын «мемлекеттік алым» төлеуді сұрайды. Нәтижесінде – өтемақы жоқ, деректер немесе ақша ұрланады.

2024 жылы мұндай айла-шарғылардың құрбаны болғандар көп тіркелді. Есіңізде болсын: мемлекеттік бағдарламалар мен әлеуметтік төлемдер тек ресми арналар арқылы жарияланады (үкімет сайттары, ҚНРДА, министрліктердің баспасөз хабарламалары). Егер сізге жеке хабарлама келсе немесе әлеуметтік желіде «бәріне жаңа төлем» деген жарнама көрсеңіз, ақпаратты gov.kz ресми сайтында немесе ведомствоның ресми байланыс нөмірлері арқылы тексеріңіз. Көп жағдайда бұл – жалған ақпарат.

Осыған «мемлекеттік гранттар», «мемлекет қарызды жауып береді» сияқты, бірақ алдын ала төлемді немесе деректерді талап ететін хабарландырулар да кіреді. Әрқашан күмәнмен қараңыз: мемлекет заңды төлемдер үшін алдын ала ақша сұрамайды және кездейсоқ сілтеме арқылы жұмыс істемейді.

Егер ұсыныс күмәнді болса – сілтемеге өтпеңіз. eGov.kz порталына кіріп, жаңалықтар бөлімін немесе жеке кабинетіңізді тексеріңіз. Сондай-ақ eGov контакт-орталығына қоңырау шалып, нақтылауға болады.

Қауіпсіздік ережелері: қаржылық алаяқтардан қалай қорғану керек

Алаяқтық әрекеттерін толық жоққа шығару қиын, бірақ қарапайым ережелерді сақтау құрбан болу ықтималдығын айтарлықтай азайтады. Негізгі кеңестер:

• Бейтаныс байланысқа сенбеңіз: егер сіз сұратпай-ақ қоңырау шалып/жазып, қаржылық ұсыныс айтса – әңгімеден бас тартыңыз. Әсіресе «банк» немесе «полиция» атын айтса – алдау ықтималдығы жоғары. Мүмкін болса, нөмірді бұғаттаңыз.
• Құпия деректерді ешкімге бермеңіз: қандай жағдай болса да PIN, CVV, SMS-код, интернет-банктің парольдері, бір реттік кодтар, сілтемелерді айтпаңыз. Ресми ұйымдар мұны телефонмен немесе мессенджерде сұрамайды.
• Қаржылық қызмет үшін алдын ала төлем жасамаңыз: «несие үшін төлем», «сақтандыру», «ұтысты алу үшін комиссия» сияқты аванс – алаяқтық белгісі. Тек ресми рәсімдер аясында, алушының заңдылығына көз жеткізген соң ғана төлем жасаңыз.
• Компанияның лицензиясын және реквизиттерін тексеріңіз: МҚҰ, инвестициялық қор, брокер т.б. қызметін пайдаланар алдында олардың заңдылығын растаңыз. АРРФР лицензия реестрінен және Fingramota.kz ақпаратынан қараңыз. Егер компания Қазақстанда тіркелмеген немесе лицензиясы жоқ болса – ақша аудармаңыз.
• Сайттарға тек қолмен кіріңіз: хат/СМС-тегі сілтеме арқылы авторизация немесе төлем бетіне өтпеңіз. Адресті өзіңіз теріңіз немесе ресми қосымшаны қолданыңыз – фишингтен қорғайды.
• Банктік хабарламаларды қосыңыз: операциялар туралы SMS/push-хабарламаларды міндетті түрде іске қосыңыз. Күдікті шығын болса, дереу банкке хабарлап, шотты бұғаттауға үлгересіз.
• Негізгі картада көп ақша ұстамаңыз: күнделікті төлем картасында барлық қаражат тұрмасын. Жинаққа депозит немесе бөлек шот қолданыңыз. Үлкен соманы қажет болғанда ғана аударыңыз.
• Кредит тарихын үнемі тексеріңіз: бірнеше айда бір рет кредиттік есепті (eGov немесе кредит бюросы арқылы) алып тұрыңыз. Бейтаныс қарыз көрсеңіз – бірден әрекет етіңіз.
• «Стоп-кредит» қызметін қолданыңыз: жақын уақытта несие жоспарламасаңыз, eGov арқылы өз атыңызға жаңа қарыз рәсімдеуге тыйым қоя аласыз. Бұл – сіздің деректеріңіз қолға түссе де, алаяқтарға несие алдырмаудың тиімді жолы.
• Жақындарыңызды да қорғаңыз: қарт ата-анаңызға/туыстарыңызға алаяқтық схемаларын түсіндіріңіз. Әсіресе зейнеткерлер жиі алданады. Күмәнді қоңырауларда олар сізге немесе банкке өздері хабарлассын деп келісіңіз.

Қаржылық қауіпсіздік – ақшаға қатысты әр қадамды тексеріп, асықпау әдеті. Ұсыныс неғұрлым «тым тиімді» көрінсе немесе қорқыныш күшейсе, жағдайды соғұрлым салқын ақылмен бағалау керек. Күмәндансаңыз – жақындарыңызбен ақылдасыңыз немесе банк/меморганның ресми байланыс арнасына жүгініңіз.

Алаяқтардың құрбаны болсаңыз не істеу керек

Егер сіз алаяқтыққа тап болсаңыз – ең бастысы уақыт жоғалтпау. Типтік жағдайларға арналған әрекет жоспары:

Егер сіз алаяқтарға ақша аударып қойсаңыз

Кейде адам алданғанын ақша жібергеннен кейін бірден түсінеді. Мұндайда өте тез қимылдау керек. Дереу банкіңізге қоңырау шалып, алаяқтық туралы хабарлаңыз – кейде аударымды тоқтатуға үлгеруі мүмкін. Егер операция өңделу үстінде болса, банк кері қайтаруға әрекет етеді. Сонымен қатар төлемді қайтару/даулауға өтініш беріңіз – бөлімшеде немесе интернет-банкте (кей банктер онлайн дауды қабылдайды). Қарау мерзімі бірнеше сағаттан 30–60 күнге дейін созылуы мүмкін.

Келесі қадам – полицияға жүгіну. Алаяқтық туралы арыз жазып, барлық деректерді көрсетіңіз (күндер, сомалар, шот нөмірлері, байланыс нөмірлері, хат алмасулар). Ертерек арыз берсеңіз, «ізін суытпай» анықтау мүмкіндігі жоғары. Ірі сома болса, іс қозғалып, сіз жәбірленуші ретінде таныласыз. Қылмыскерлерді табу қиын болуы мүмкін, бірақ ресми тіркеу кейінгі әрекеттер үшін маңызды.

Статистика бойынша, ұрланған қаражаттың бәрі бірдей қайтпайды – үлкен бөлігі қылмыскерлерде қалып қояды. Дегенмен әрекет еткен дұрыс: кейде банк немесе төлем жүйесі аударымды бұғаттап, қаражаттың бір бөлігін қайтаруы мүмкін.

Сондай-ақ бірден карталарды/шоттарды бұғаттаңыз (қосымша немесе банк желісі арқылы), алаяқтар қалған қаражатты шешіп үлгермесін. Егер логин/пароль берген болсаңыз – барлық құпиясөздерді ауыстырыңыз, құрылғыны вирустарға тексеріңіз.

Егер сіздің атыңызға сізсіз несие рәсімделсе

Тағы да қиын жағдай – сіз өзіңіз рәсімдемеген қарыздың шыққанын білесіз. Бұл сіздің жеке деректеріңіз қолға түссе, мобильді банкіңіз бұзылса немесе сізге жалған құжатқа қол қойдырса болуы мүмкін. Әрекет алгоритмі:

1. Несиенің қай ұйымнан рәсімделгенін анықтаңыз. Ол үшін өз кредит тарихыңызды сұратыңыз (мысалы, eGov немесе кредит бюросы арқылы). Есепте барлық қарыздарыңыз көрсетіледі. Артық қарыз шықса, ұйым атауы да сонда болады.
2. Кредиторға алаяқтық туралы өтініш беріңіз. Қарыз «рәсімделген» банкке/МҚҰ-ға барып, сіз бұл қарызды алмағаныңызды көрсетіп арыз жазыңыз. Ішкі тексеру жүргізуді, келісімшарт көшірмесін, ақша қайда жіберілгенін сұраңыз.
3. Полицияға арыз жазыңыз. Бір уақытта құқық қорғау органдарына өтініш беріңіз. Кредит келісімшартының көшірмесін (бар болса) немесе кредит тарихынан үзіндіні тіркеңіз. Арыздың тіркеу нөмірін алыңыз.
4. Нәтиже болмаса – жоғары органға шағымданыңыз. Егер кредитор әрекет етпесе немесе алаяқтықты мойындамаса, ҚНРДА/АРРФР-ға (қаржы нарығы реттеушісіне) шағым беруге болады.
5. Сот арқылы борышты жоққа шығарыңыз. Егер ұйым қарызды алып тастамаса, сотқа талап арыз беріп, келісімшартты жарамсыз деп тануды сұраңыз. Дәлелдер жеткілікті болса, қарыз жойылып, кредит тарихыңыз түзетілуі тиіс.

Иә, бұл уақыт алады, бірақ соңында «біреудің қарызын» өз мойныңызға алмайсыз. Ал алдын алу үшін кредит тарихын тұрақты тексеріңіз және қажет болса «Стоп-кредит» қызметін қосыңыз.

Осы кеңестер сізге және жақындарыңызға көмектеседі деп сенеміз. Сақ болыңыз: алаяқтар үнемі жаңа әдіс ойлап табады, бірақ олардың тәсілін білу – қорғаныстың жартысы. Ресми арналармен ғана әрекет етіп, құпия деректерді ешкімге бермесеңіз, құрбан болу ықтималдығы айтарлықтай төмендейді. Қаржыңызды қорғаңыз!